Thực phẩm chức năng (TPCN) ngày càng được tìm mua và sử dụng rộng rãi. Đặc biệt từ khi số lượng các trang bán hàng xách tay trên facebook tăng lên thì việc mua TPCN trở nên dễ dàng hơn trước đó rất nhiều. Sẽ là sai lầm nếu nghĩ đơn giản rằng TPCN được bán ở nước ngoài thì chứng tỏ là nó tốt và an toàn, hoặc là TPCN được bán rộng rãi, mua không cần kê đơn tức là có thể uống thế nào cũng được. Thật ra có nhiều thứ cần phải bàn về TPCN đấy và tớ hi vọng bài viết này sẽ giúp các bạn hiểu hơn về TPCN.
Quản lý chất lượng
Tớ gọi chung những sản phẩm bổ sung thêm vitamin, khoáng chất, dược thảo, enzymes v.v. là TPCN. Chúng được bán dưới rất nhiều dạng như viên nén, dạng lỏng, hay trà thảo dược.
Ở Việt Nam, chúng ta dễ có tâm lý cứ đồ mua ở nước ngoài, nhất là các nước phát triển là tốt. Ở Mỹ, TPCN không được quản lý chặt chẽ bởi U.S. Food and Drug Admistration (FDA) như là thuốc chữa bệnh. Các công ty sản xuất chúng tự có trách nhiệm phải đảm bảo độ an toàn của sản phẩm và cung cấp thông tin đúng đắn trên nhãn, còn FDA hoàn toàn không kiểm tra mức độ hiệu quả và an toàn của TPCN trước khi nó được bán ra trên thị trường đâu [note]”Dietary Supplements: What you need to know“, U.S. Food & Drug Administration[/note]. FDA sẽ chỉ thu hồi TPCN bán trên thị trường nếu khẳng định được là nó không an toàn hoặc lời quảng cáo của hãng là sai.
Tớ nghĩ không phải là dễ để cơ quan chức năng kiểm chứng lời quảng cáo của hãng, khi các hãng hoàn toàn có thể chối là phải dùng thời gian dài mới có tác dụng hay người dùng dùng không đúng cách. Đối với thuốc chữa bệnh, nếu chưa chứng minh được là nó an toàn thì FDA sẽ coi như nó không an toàn đối với người sử dụng. Trong khi đó, TPCN được xem là an toàn cho tới khi có bằng chứng là nó không an toàn đối với người sử dụng. Hơn nữa, việc một sản phẩm không tạo ra nguy hiểm khi sử dụng không có nghĩa đấy là sản phẩm tốt. Vì thế việc một sản phẩm TPCN có nguồn gốc nước ngoài không nói lên được mấy về chất lượng và độ an toàn của nó.
Tác dụng phụ và tương tác với thuốc khác
Không những hiệu quả không được cơ quan chức năng kiểm định, uống TPCN không có trao đổi với bác sĩ còn có thể có các nguy cơ tiềm ẩn. TPCN được bày bán rộng rãi không cần đơn thuốc nhưng như thế không có nghĩa là muốn uống sao cũng được, bổ thì tốt mà không thì cũng không hại gì. TPCN có thể có tác dụng phụ không mong muốn hoặc là nếu bạn đang uống thuốc, TPCN có thể tương tác với thuốc của bạn. Ví dụ như nhiều người đang uống chiết xuất từ gingko biloba (bạch quả) để giúp tuần hoàn não, cải thiện trí nhớ nhưng hiện tại khoa học chưa có bằng chứng chính xác liệu chiết xuất này có công dụng đó không. Uống gingko biloba khi đang uống thuốc làm loãng máu/ngăn đông máu sẽ gây ra tác dụng phụ là tăng khả năng xuất huyết [note]”Gingko“, National Institute of Health, U.S. Department of Health and Human Services[/note].
Một ví dụ khác là việc uống spearmint, có thể ở dạng trà thảo dược hay viên (lưu ý: spearmint khác với peppermint). Một số ít nghiên cứu có cho thấy hiệu quả ban đầu của việc sử dụng spearmint để làm giảm androgen (hormones nam) trong cơ thể nữ giới (thử nghiệm trên nhóm nhỏ) để điều chỉnh rối loạn hormones gây ra các vấn đề như buồng trứng đa nang và mụn nội tiết[note]Paul Grant and Shamin Ramasamy (2012), “An Update on Plant-derived Anti-Androgens”[/note]. Tuy nhiên tuỳ từng người mà spearmint có khả năng làm rối loạn chu kỳ kinh nguyệt nếu uống tương đối thường xuyên. Nếu bạn chỉ thỉnh thoảng uống trà spearmint thì tớ nghĩ là không đáng lo, nhưng nếu uống thường xuyên với mục đích để chữa các vấn đề rối loạn hormones ở trên thì cần cẩn trọng theo dõi, và nếu được thì hãy trao đổi với bác sĩ.
Liều lượng vitamin và khoáng chất
Chúng ta không nên uống bừa TPCN còn là vì nhiều loại vitamin và khoáng chất trong TPCN khi uống liều quá cao có thể có tác dụng không mong muốn hoặc là không có ích lợi gì. Các bạn nên tra khảo xem liệu lượng khuyến cáo của mỗi vitamin, khoáng chất là bao nhiêu trước khi uống.
Tớ thấy rất nhiều sản phẩm viên uống biotin (vitamin B7) hoặc vitamin B tổng hợp (ví dụ các loại viên uống Hair, Skin, Nails) đều có hàm lượng biotin cực kỳ cao. Vitamin B là loại vitamin tan trong nước, cho nên nếu bạn đưa vào cơ thể nhiều hơn mức cần thiết thì sẽ bị thải ra ngoài. Hơn nữa việc thiếu hụt vitamin B là tương đối ít (trừ khi bạn ăn chay thì khi đó có khả năng thiếu vitamin B12) vì vitamin B có rất nhiều trong đồ ăn như thịt gà, hải sản, trứng, rau xanh sẫm. Theo FDA, uống biotin liều cao không độc hại, nhưng tớ cũng thấy khá nhiều người nói rằng họ bị nổi mụn khi uống biotin. Chưa có nghiên cứu rõ ràng về việc uống thêm biotin sẽ làm đẹp tóc và da, nhưng nếu bạn vẫn muốn uống thì hãy uống nhiều nước để cơ thể có thể thải ra ngoài lượng mà nó không cần dùng tới.
Một ví dụ về sự độc hại khi uống liều cao là vitamin A. Vitamin A ở dạng retinol tan trong chất béo (fat-soluble) và ở liều cao có thể có tác hại như hại gan (lượng retinol thừa sẽ được tích tụ ở gan), sinh quái thai [note]“Fortify your knowledge about vitamins”,U.S. Food & Drug Administration[/note]. Không được tự ý uống retinol ở liều cao mà không có chỉ dẫn của bác sĩ. Một vitamin quen thuộc khác cũng độc hại khi quá liều là vitamin D và các tác hại khi quá liều được viết trong bài này. Nhìn chung bạn nên kiểm tra hàm lượng các vitamin và khoáng chất trên nhãn TPCN và hỏi ý kiến bác sĩ cũng như tra cứu thêm trên mạng.
Khả năng hấp thụ vào cơ thể
Tác dụng của TPCN còn chịu sự ảnh hưởng của việc vitamin và khoáng chất trong sản phẩm đó ở dạng hợp chất nào và khả năng hấp thụ của cơ thể đối với mỗi hợp chất là khác nhau. Hơn nữa, bạn có biết việc bạn uống TPCN để bổ sung một hay một vài vitamin và khoáng chất có thể ảnh hưởng đến lượng vitamin và khoáng chất khác trong cơ thể không?
Lấy kẽm làm ví dụ, trên thị trường có rất nhiều sản phẩm bổ sung kẽm của các hãng TPCN, nhưng không phải kẽm nào cũng giống kẽm nào. Kẽm có thể ở các dạng như kẽm gluconate, kẽm picolinate, kẽm monomethione, kẽm sulfate, kẽm orotate, kẽm oxide, kẽm citrate. Kẽm oxide và kẽm sulfate là dạng được hấp thụ kém. Hơn nữa, nếu bạn đưa quá nhiều kẽm vào cơ thể có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ đồng của cơ thể. Khi lựa chọn viên kẽm, tớ sẽ tìm sản phẩm có chứa cả đồng để cân bằng hàm lượng hai chất này [note]“Zinc”, University of Maryland Medical Center[/note]. Vì thế, khi chọn TPCN các bạn nên tra cứu về dạng của vitamin/khoáng chất trong TPCN đó, thông tin này hoàn toàn có thể đọc được trên nhãn của mỗi lọ TPCN.
Chưa chắc bạn đã cần phải uống loại TPCN đó
Thị trường TPCN vô cùng phong phú với đủ các loại vitamin, khoáng chất và tinh chất, sản phẩm nào cũng đi kèm những lời quảng cáo hấp dẫn. Hãy đặt câu hỏi mình có cần uống sản phẩm TPCN này không, những lý do mà mình cần uống là gì, các chất này có trong đồ ăn hay không.
Quan điểm của tớ là nhìn chung TPCN có vai trò hỗ trợ khi chúng ta không thể cung cấp lượng vitamin và khoáng chất cơ thể yêu cầu qua chế độ ăn. Ví dụ người ăn chay có thể cần uống vitamin B12 vì B12 chỉ có tự nhiên trong thịt, cá, trứng chứ không có trong rau củ quả. Tớ vẫn còn nhớ hiệu thuốc ở Việt Nam bán rất nhiều sản phẩm C sủi, liều lượng 500mg-1000mg mỗi viên. Khả năng thiếu hụt vitamin C là rất hiếm và liều lượng khuyến nghĩ cũng chỉ là 75-90mg/ngày đối với người lớn và một quả ớt chuông đã có khoảng 95mg vitamin C hay một quả cam đã có 70mg vitamin C rồi [note]“Vitamin C”, National Institute of Health, U.S. Department of Health & Human Services[/note].
Tóm lại, những điểm cần lưu ý là:
- TPCN không phải là thuốc chữa bệnh.
- Hiệu quả và mức độ an toàn của TPCN không được kiểm tra, quản lý bởi FDA trước khi bán trên thị trường. Thực tế là nhiều sản phẩm TPCN chưa hề có đầy đủ bằng chứng, cơ sở khoa học về tác dụng của nó, và quả thật nếu tất cả các tác dụng mà nhà sản xuất quảng cáo đều đúng thì chúng ta đã thấy vô số TPCN được trao giải thưởng về thành tựu y học.
- Tốt nhất là trao đổi với bác sĩ trước khi uống TPCN – đặc biệt quan trọng khi bạn đang uống thuốc chữa bệnh. Có thể làm xét nghiệm máu để xem bị thiếu chất gì trước khi uống TPCN.
- Kiểm tra thành phần, hàm lượng vitamin, khoáng chất trong một viên/liều TPCN – thông tin này luôn có trên nhãn sản phẩm, đối chiếu với liều lượng khuyến nghị.
- Tìm hiểu và cân nhắc các tác dụng phụ tiềm ẩn và khả năng của việc uống bổ sung một loại vitamin/khoáng chất này gây thiếu hụt vitamin/khoáng chất khác.
- Có một chế độ ăn đa dạng, phong phú để cơ thể hấp thụ được đầy đủ vitamin và khoáng chất từ thực phẩm. Nếu bạn không ăn đa dạng, đầy đủ thì khả năng cơ thể thiếu chất là hoàn toàn có và khi đó bổ sung TPCN có thể là cách để bù đắp phần thiếu hụt. Tuy vậy đừng dùng TPCN để thay thế cho việc ăn uống đầy đủ, đa dạng. Tớ hay có thói quen tra trên mạng xem đồ ăn (thịt cá, rau quả) có các chất gì, trang mà tớ hay dùng để tra là http://nutritiondata.self.com/.
